Terpafgraving Speers

Frieslands strijd tegen het water werd 2000 jaar geleden al gestreden op terpen waar de bewoners zich op terugtrokken om zich te beschermen tegen de stormen die het zeewater tot grote hoogte opjoegen. Het is niet voor te stellen wat die eerste Friezen toen hebben meegemaakt. Nu zijn er nog steeds terpen in het Friese landschap waarneembaar. Die zijn bewaard gebleven om de eenvoudige reden dat er dorpjes en steden op verrezen. Andere terpen verging het minder glorieus. Die werden afgegraven omdat er geld mee te verdienen was. De terpaarde was zeer vruchtbaar en op de arme zandgronden zou die voor verbetering van de bodemstructuur gebruikt kunnen worden. Met skûtsjes werd de “terpmodder” verscheept. De eigenaar van een terp liet de afgraving verzorgen door een ploeg afgravers. Mijn pake Gerben heeft dat ook een tijd gedaan en de foto is daarvan de zichtbare getuige. We zien hier de ploeg poserend bij de terp van Speers die eigendom was van Osinga uit Kûbaard. V.l.n.r. Goaije Pykstra uit Oppenhuizen, terpbaas Algra uit Speers, een jongetje uit Scharnegoutum die trammer was, Lytse Kees, pake Gerben Wijnja, Bram ‘fan de Wâlden’, dove Ane uit Tirns die in de terpkeet woonde en er ook bleef slapen, Brandsma uit Oosterend, de zoon van Jan Kooi uit Rien en tenslotte Jan Kooi. Pake vertelde mij dat laatstgenoemde maar liefst acht kinderen had, terwijl hij evenveel verdiende als pake die ‘slechts’ twee zonen had. Ook wist hij te vertellen dat alle kostbaarheden, die tijdens het graven gevonden werden, achter een schutting geborgen moesten worden. Daar moeten prachtige voorwerpen bij geweest zijn die allemaal per schip naar Amsterdam gingen waar ze verkocht werden aan rijke Joodse handelaren. Cultuurschatten in optima forma. Het enige wat ik ervan kreeg te zien als schooljongen waren een paar ‘bakkers’, dikke, gebakken kleiknikkers met een glazuurlaagje die ik van hem kreeg. Op het schoolplein ‘verknikkerde’ ik ze helaas. Ziedaar een herinnering bij een hele oude foto die uit de leren portefeuille van pake kwam.  

De paardentram in Makkum 

Voor de deur van hotel De Prins in Makkum hield de paardentram halt, het bijzondere vervoermiddel dat tot 17 juli 1930 Makkum met Harkezijl verbond. Hier moest de reiziger verder de provincie in met de stoomtram die het nog wat langer volhield dan de paardentractie. Op de oude foto komt de paardentram net de Kerkstraat uit en stopt even op het Plein te Makkum waar zich het tramstation en de wachtkamer voor de paardentram bevonden. Vandaar ging het naar De Prins en vervolgens werd de terugreis aanvaard via Wons naar Harkezijl bij Witmarsum.

Paardentram in Wons, 13 november 1929 

Toen aan het eind van de negentiende eeuw een groot net van stoomtramwegen werd gerealiseerd, ging het spoor door de gemeente Wonseradeel vanaf Bolsward via Harkelzijl, Witmarsum en Arum naar Harlingen. Opmerkelijk dat Makkum, het grootste dorp van de gemeente met een bloeiende industrie, geen aansluiting op het spoor kreeg. De fabrieksbazen kregen het voor elkaar dat er alsnog een spoorlijntje kwam. Weliswaar geen stoomtrein, maar een paardentram die in 1898 werd aangelegd. Opmerkelijk is het dat deze paardentractie als laatste in Nederland werd opgeheven in 1930. Op de oude foto van het trammetje in Wons zien we koetsier Gerben Bonnema samen met conducteur Feite Attema bij de tram poseren op de Weersterweg. De foto zou dateren van 13 november 1929. Twee weken eerder hadden B&W van de gemeente gesproken over de (on)mogelijkheid van het voortbestaan van het spoorlijntje. Het gevolg was dat een moderne snelle autobus toen zijn intrede deed.

Paarden voor de ploeg 

Maar liefst drie stoere paarden trekken de ploeg door de zware klei. Het lijkt alsof de boer en z'n arbeider slechts het simpele toekijken hebben. De leidsels losjes in hun handen, een pijpje in de mond. "Hoe genoeglijk rolt het leven  des gerusten landsman heen" dichtte Hubert Korneliszoon Poot ooit over het genot van de vrije velden. Poot (geboren 29 januari 1689) woonde overigens niet in Friesland waar de foto genomen is, maar in de buurt van de stad Delft. Hij schreef deze meest bekend geworden regels voor "Akkerleven". Hij werd slechts 44 jaar oud.